Wyzwanie / Problem
W polityce istnieje fundamentalnie źle ustawiony system bodźców. Polityk może zaproponować:
- nowy program wydatkowy,
- nową dopłatę,
- nową ulgę,
- nie planować kosztów,
- kolejne świadczenie,
- realizować obietnicę bez redukcji wydatków,
i uzyskać korzyść polityczną dzisiaj. Koszt pojawia się później.
W długu. W odsetkach. W wyższych podatkach. W inflacji. Albo na rachunku kolejnego rządu i kolejnego pokolenia.
To klasyczna sytuacja: korzyść jest skoncentrowana, a odpowiedzialność rozproszona.
W przedsiębiorstwie zarząd, który systematycznie wydaje więcej, niż firma jest w stanie finansować, prędzej czy później odpowiada stanowiskiem, premią albo własną karierą.
Państwo może przez wiele lat robić to samo, a osoby podejmujące decyzje nadal otrzymują pełne wynagrodzenie. I właśnie ten bodziec chcemy zmienić.
Dlaczego to ma znaczenie dla Polski i Polaków?
Polska posiada już konstytucyjny limit zadłużenia. Art. 216 ust. 5 Konstytucji zabrania doprowadzenia państwowego długu publicznego powyżej 60% PKB.
To jednak nie oznacza obowiązku równoważenia finansów w normalnych latach.
Budżet państwa na 2026 r. zakłada:
647,2 mld zł dochodów,
918,9 mld zł wydatków,
do 271,7 mld zł deficytu.
Po pierwszym półroczu 2026 r. deficyt budżetu państwa wynosił około 123,7 mld zł.
Polska znajduje się również w unijnej procedurze nadmiernego deficytu. Rada UE zaleciła sprowadzenie nadmiernego deficytu do wymaganych poziomów do 2028 r.
Problem nie polega więc na tym, że Polska nie ma żadnych reguł.
Problem polega na tym, że konsekwencje złamania lub obchodzenia reguł dotyczą przede wszystkim państwa i obywateli.
Nie ludzi, którzy podejmują decyzje.
Co chcemy osiągnąć?
Nie chodzi o oszczędności na pensjach polityków.
W skali finansów państwa byłyby marginalne.
Główny cel projektu
Chcemy doprowadzić do sytuacji, w której:
1. Deficyt przestaje być politycznie darmowy.
2. Każdy nowy wydatek musi mieć źródło finansowania.
3. Ukrycie długu poza klasycznym budżetem nie pozwala ominąć reguły.
4. Politycy mają osobisty interes w szybkim przywróceniu równowagi.
5. Wyjątkowy deficyt pozostaje możliwy podczas wojny, katastrofy czy silnego kryzysu.
6. W dobrych czasach państwo tworzy przestrzeń finansową pozwalającą zadłużyć się podczas kryzysu.
Kogo ma obejmować?
W pierwszej kolejności:
- Prezesa Rady Ministrów,
- wiceprezesów Rady Ministrów,
- ministrów,
- ministrów bez teki,
- przewodniczących komitetów Rady Ministrów,
- sekretarzy stanu,
- podsekretarzy stanu,
- pełnomocników rządu posiadających rangę ministra, sekretarza lub podsekretarza,
- członków gabinetów politycznych,
- Marszałka Sejmu i Senatu oraz ich zastępców.
*Czy opozycję głosującą przeciwko deficytowi należy objąć?
**Wyłączony jest prezydent jeśli skierował ustawę budżetową do trybunału.
Skąd będziemy wiedzieli, że się udało?
Redukcja kupowania głosów obywateli poprzez zadłużanie ich. Mniej populistycznego rozdawnictwa. Budżet bez deficytu. Redukcja bezowocnych wydatków.
Mierniki projektu:
- wynik strukturalny sektora finansów publicznych,
- nominalny deficyt sektora general government,
- relacja długu do PKB,
- koszt obsługi długu,
- liczba naruszeń reguły fiskalnej,
- długość okresu potrzebnego do usunięcia naruszenia,
- wartość wydatków finansowanych poza klasycznym budżetem,
- liczba ustaw zwiększających wydatki bez trwałego źródła finansowania,
- wielkość rezerwy stabilizacyjnej,
- zgodność prognoz rządu z późniejszym wykonaniem.
Zakładany czas osiągnięcia wskaźnika
Pierwszy rok budżetowy obowiązywania.
Konsultacje społeczne metod realizacji
Projekt powinien zostać poddany celowo agresywnej próbie obalenia, a nie konsultacjom polegającym na pytaniu ekspertów, czy podoba im się hasło.
Potrzebujemy:
- konstytucjonalistów,
- Rady Fiskalnej,
- NIK,
- Ministerstwa Finansów,
- GUS,
- ekonomistów reprezentujących różne szkoły,
- specjalistów od finansów UE,
- praktyków przygotowujących budżety państwa,
- ekspertów od długu publicznego,
- legislatorów Sejmu i Senatu.
NIE „BUDŻET PAŃSTWA”, LECZ CAŁE PAŃSTWO
To jeden z najważniejszych elementów projektu wynikający z pierwszych kosultacji.
Nie można oprzeć ustawy wyłącznie na wyniku budżetu państwa.
Dlaczego?
Bo wtedy genialnym sposobem na osiągnięcie „równowagi” byłoby przeniesienie wydatków poza budżet.
Dlatego reguła obejmuje skonsolidowany sektor instytucji rządowych i samorządowych według metodologii ESA stosowanej w UE, a więc również podmioty zaliczane ekonomicznie do sektora państwa niezależnie od ich konstrukcji prawnej.
Nie interesuje nas, w której szufladzie księgowej schowano zobowiązanie.
Interesuje nas:
ile naprawdę zarobiło państwo i ile naprawdę wydało.
WYŁĄCZENIE
Tu właśnie poprawiłbym argentyński pomysł.
Mechaniczne „zero deficytu zawsze” byłoby ekonomicznie głupie.
Jeżeli Polska zostanie zaatakowana albo pojawi się kryzys gospodarczy, państwo ma móc wydać 100 miliardów więcej na obronę, ratowanie infrastruktury czy stabilizowanie gospodarki.
Dlatego przyjmujemy zasadę: nie dotyczy podczas wojny.
Metoda
Jak chcemy osiągnąć nasz cel?
Rada Fiskalna monitoruje wynik całego sektora finansów publicznych.
Od 1 stycznia 2026 r. Polska ma już ustawowo powołaną niezależną Radę Fiskalną, więc nie trzeba tworzyć kolejnej instytucji.
Jeżeli Rada stwierdzi ryzyko naruszenia ustawowej reguły: ogłasza „alarm fiskalny”. Informacja jest publikowana razem z:
- wysokością odchylenia,
- jego przyczynami,
- prognozą na koniec roku,
- wskazaniem decyzji odpowiadających za pogorszenie wyniku.
Nowy wydatek = wskaż pieniądze
Każda ustawa: zwiększająca wydatki, zmniejszająca dochody, wprowadzająca ulgę, dotację, świadczenie, program lub gwarancję państwa musi jednocześnie wskazywać trwałe źródło finansowania.
Nie wystarczy napisać: „środki zostaną zapewnione w budżecie państwa”.
Trzeba wskazać: co zostanie ograniczone, jaki dochód powstanie, albo jakie inne wydatki przestaną istnieć.
Koniec z obchodzeniem zasad przez fundusze
W okresie obowiązywania Stanu Odpowiedzialności Fiskalnej zakazuje się tworzenia nowych mechanizmów finansowania wydatków publicznych poza sektorem objętym regułą.
Nowy fundusz, agencja czy wehikuł finansowy nie może służyć obchodzeniu limitu.
Rada Fiskalna otrzymuje ustawowe prawo publikowania:
Zamrożenie wzrostu biurokracji
Podczas Stanu Odpowiedzialności Fiskalnej: nie powstają nowe gabinety polityczne, nie tworzy się nowych stanowisk sekretarzy i podsekretarzy stanu, nie wypłaca się nagród osobom zajmującym funkcje polityczne, nie zwiększa się wynagrodzeń polityków, nie tworzy się nowych programów wydatkowych bez równoległego źródła finansowania.
Najpierw naprawiamy rachunek. Potem tworzymy nowe wydatki.
Dodajmy zasadę braku premii i nagród w sektorze budżetowym na czas deficytu
Do jasno zdefiniowanej chwili wyjścia z deficytu zaciskamy pasa i nie obchodzimy sytuacji poprzez nagrody i premie.
Robocza wersja ustawy o odpowiedzialności fiskalnej osób pełniących funkcje polityczne
z dnia ……………
Art. 1.
Ustawa określa zasady odpowiedzialności finansowej osób pełniących funkcje polityczne za utrzymywanie nierównowagi finansów publicznych oraz zasady uruchamiania i zakończenia Stanu Odpowiedzialności Fiskalnej.
Art. 2.
Celem ustawy jest zapewnienie trwałej równowagi finansów publicznych, ograniczenie finansowania bieżących wydatków długiem oraz powiązanie odpowiedzialności osób podejmujących decyzje fiskalne ze skutkami tych decyzji.
Art. 3.
Oceny przestrzegania reguły fiskalnej dokonuje Rada Fiskalna na podstawie danych obejmujących cały sektor instytucji rządowych i samorządowych.
Art. 4.
W normalnych warunkach gospodarczych plan finansowy państwa zapewnia co najmniej równowagę strukturalną sektora finansów publicznych.
Art. 5.
W przypadku stwierdzenia ryzyka naruszenia reguły Rada Fiskalna ogłasza Alarm Fiskalny.
Art. 6.
Rada Ministrów w terminie 60 dni od ogłoszenia Alarmu Fiskalnego przedstawia działania wystarczające do przywrócenia przestrzegania reguły.
Art. 7.
Jeżeli po upływie terminu określonego w art. 6 Rada Fiskalna stwierdzi brak skutecznych działań naprawczych, z pierwszym dniem kolejnego miesiąca rozpoczyna się Stan Odpowiedzialności Fiskalnej.
Art. 8.
Podczas Stanu Odpowiedzialności Fiskalnej osoby objęte ustawą nie nabywają prawa do wynagrodzenia, dodatków funkcyjnych ani nagród z tytułu pełnionej funkcji politycznej.
Art. 9.
Wynagrodzenie niewypłacone na podstawie art. 8 nie podlega późniejszemu wyrównaniu.
Art. 10.
Stan Odpowiedzialności Fiskalnej kończy się pierwszego dnia miesiąca następującego po wydaniu przez Radę Fiskalną opinii potwierdzającej trwałe przywrócenie przestrzegania reguły.
Art. 11.
Ustawa zwiększająca wydatki publiczne lub zmniejszająca dochody publiczne podczas Stanu Odpowiedzialności Fiskalnej wymaga wskazania trwałego źródła finansowania równoważącego jej skutki.
Art. 12.
Nie jest źródłem finansowania w rozumieniu art. 11 zwiększenie długu, emisja nowych zobowiązań ani przeniesienie wydatku do innego podmiotu sektora publicznego.
Art. 13.
Reguła może zostać czasowo zawieszona wyłącznie w przypadku nadzwyczajnych okoliczności mających istotny wpływ na bezpieczeństwo państwa lub gospodarkę, po uzyskaniu opinii Rady Fiskalnej i zgodzie Sejmu wyrażonej kwalifikowaną większością określoną ustawą.
Art. 14.
Zawieszenie reguły wymaga określenia maksymalnego dopuszczalnego deficytu, czasu obowiązywania odstępstwa oraz harmonogramu powrotu do równowagi.
Art. 15.
Minister Finansów wspólnie z Radą Fiskalną publikuje kwartalny Rachunek Państwa przedstawiający rzeczywisty stan dochodów, wydatków, deficytu, długu oraz zobowiązań sektora finansów publicznych.
Art. 16.
Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia ………, z zachowaniem określonego w przepisach przejściowych harmonogramu dochodzenia do strukturalnej równowagi finansów publicznych.
Zakres działań
Zaplanować.
Planowane zasoby
Zaplanować
Zakończenie prac
Zaplanować
Uzasadnienie naszej metody
Jeżeli politycy chcą wydawać więcej, niż państwo jest w stanie finansować, najpierw muszą wziąć odpowiedzialność za tę decyzję na siebie, zamiast automatycznie przesyłać rachunek obywatelom i następnym pokoleniom. Przynajmniej redukując ich wynagrodzenia.
O projekcie
To jest projekt do dalszych prac, a nie gotowy akt prawny. Ma służyć temu, by Polska przestała być krajem zadłużonym i zmierzającym do biedy i bankructwa.
Wesprzyj ważny dla Ciebie projekt lub całą działalność
Widzisz jakość i wartość w tym co i jak robimy?
Źródła i benchmarki do dalszych prac
Nie wymyślamy potrzeby dyscypliny fiskalnej od zera.
Szwajcarska konstytucyjna „debt brake” zakłada dostosowanie wydatków do dochodów z uwzględnieniem cyklu gospodarczego.
Niemiecka reguła długu dopuszcza na szczeblu federalnym strukturalne zadłużenie do 0,35% PKB.
Argentyna proponuje dołożyć do reguły element, którego w takich systemach zazwyczaj brakuje: osobistą odpowiedzialność polityczną wyrażoną pieniędzmi.
Polska wersja powinna połączyć te idee: szwajcarską logikę ekonomiczną + argentyńską logikę odpowiedzialności.
